دار قالی چیست و چه انواعی دارد؟ راهنمای جامع و تخصصی تجهیزات قالیبافی
خرداد 10, 1405
بدون دیدگاه
ادامه مطلب »
در صنعت تولید فرش دستباف، دستگاه یا چهارچوبی که تارهای چله را تحت کشش مشخصی نگه میدارد تا عملیات گرهزنی و پودگذاری روی آن انجام شود، دار قالی نام دارد. تنظیمات فنی، میزان استقامت و نوع دار قالی مستقیماً بر ابعاد استاندارد، میزان عیوب ساختاری و راندمان بافندگی تأثیر میگذارد. هرگونه نقص در اسکلتبندی دار، خطاهایی مانند کجی کنارهها، بالا زدگی یا عدم یکنواختی تراکم فرش را به همراه دارد. در این مقاله تخصصی از وبسایت مستر دستباف، ساختار، اجزا، انواع و معیارهای فنی انتخاب دار فرش دستباف را بررسی میکنیم.
دار قالی (Carpet Loom) یک سازه نگهدارنده است که به عنوان شاسی اصلی در فرآیند ابزار بافت فرش دستباف عمل میکند. وظیفه اصلی این دستگاه، توزیع متوازن و یکنواخت نیروی کشش در طول و عرض تارهای چله است.
کاربرد دار قالی صرفاً به نگهداری چله محدود نمیشود؛ بلکه مکانیزمهای تعبیه شده روی آن (مانند سیستم کوجی و هاف) امکان تفکیک تارها و عبور پودهای ضخیم و نازک را فراهم میسازند. در صورت عدم استفاده از دار استاندارد، انقباض پودها پس از کوبیدن دفتین، باعث جمع شدن عرض قالی یا ایجاد نوسان در رجشمار میشود. مستر دستباف در بخش آموزش قالیبافی تأکید میکنند که شناخت رفتار مکانیکی دار، اولین گام برای پیشگیری از عیوب فنی فرش است.
یک دار قالیبافی استاندارد، از قطعات مجزایی تشکیل شده است که به صورت یکپارچه فشار ناشی از کشش صدها کیلوگرم نخ چله را تحمل میکنند. این اجزا عبارتند از:
۱. سردار (Upper Beam)
تیر افقی بالایی دستگاه است که وظیفه مهار تارهای چله را بر عهده دارد. در دارهای فلزی مدرن، سردار به وسیله پیچهای تنظیم (گالوانیزه) به راستروها متصل میشود تا امکان تغییر ارتفاع و تنظیم دقیق میزان شلی و سفتی چله وجود داشته باشد.
۲. زیردار (Lower Beam)
تیر افقی پایینی دار است که موازی با سردار قرار میگیرد. چلهها پس از عبور از روی زیردار مهار میشوند. بخش بافتهشده فرش در دارهای گردان، حول این محور پیچیده میشود.
۳. راستروها (Side Posts)
دو ستون عمودی مستحکم در طرفین دار هستند که سردار و زیردار را به یکدیگر متصل میکنند. راستروها کل فشار عمودی ناشی از کشش چله را تحمل میکنند و مانع از دفرمه شدن و خمیدگی ساختار افقی دار میشوند.
۴. چله (Warp)
تارهای عمودی موازی از جنس پنبه، پشم یا ابریشم هستند که ساختار اصلی و پایه گرههای فرش را تشکیل میدهند.
۵. کوجی (Heddle)
میلهای چوبی یا فلزی است که در عرض دار و جلوتر از چلهها نصب میشود. این میله به وسیله نخهای مخصوص، تارهای زیر (یا رو) را به سمت جلو میکشد تا فضای لازم برای عبور پود (دم) ایجاد شود. کوجی مانع از درهمپیچیدگی تارها در زمان پودگذاری میشود.
۶. هاف (Shed Rod)
میلهای نازک است که در پشت نخهای کوجی و لابهلای چلهها قرار میگیرد. با جابهجا کردن عمودی هاف، موقعیت تارهای زیر و رو تغییر کرده و عبور پود ضخیم و نازک تسهیل میشود.
دارهای قالیبافی بر اساس ارگونومی طراحی، جهت قرارگیری نسبت به سطح زمین و مکانیزم جابهجایی چله، به دو گروه اصلی تقسیم میشوند:
۱. دار قالی افقی (Horizontal Loom)
این نوع دار موازات سطح زمین و با فاصلهای حدود ۳۰ الی ۴۰ سانتیمتر از کف کارگاه نصب میشود. اجزای آن معمولاً با میخهای چوبی یا فلزی به زمین مهار میشوند.
۲. دار قالی عمودی (Vertical Loom)
این دستگاه به صورت ایستاده و با زاویه نزدیک به ۹۰ درجه نسبت به زمین مستقر میشود. دارهای عمودی ساختار پیشرفتهتری دارند و به سه دسته تقسیم میشوند:
الف) دار ثابت (فارسی)
در این مدل، سردار و زیردار روی راستروها کاملاً فیکس شدهاند. با پیشرفت بافت، محل نشستن بافنده (تختهبند یا صندلی) به سمت بالا حرکت میکند.
ب) دار گردان (ترکی)
در دار گردان، تارهای چله به صورت دوطرفه دور سردار و زیردار میپیچند. پس از بافت هر بخش (حدود ۳۰ تا ۵۰ سانتیمتر)، چله آزاد شده، قسمت بافته شده به پشت دار منتقل میشود و چلههای خام روبروی بافنده قرار میگیرند.
ج) دار کرمانی (ثابت پیشرفته)
نوعی دار عمودی است که در آن پودگذاری و شل و سفت کردن چلهها از طریق اهرمهای خاص در پایین دار انجام میشود و برای بافتهای با تراکم بالا کاربرد دارد.
| فاکتورهای ارزیابی | دار قالی افقی | دار عمودی ثابت (فارسی) | دار عمودی گردان (ترکی) |
| مساحت اشغالی کارگاه | بسیار زیاد (سطح افقی) | متوسط (محیط مجاور دیوار) | کم (فضای بهینه عمودی) |
| وضعیت ارگونومی بافنده | ضعیف (خستگی و آسیب فیزیکی) | متوسط (نیاز به تغییر ارتفاع صندلی) | عالی (ارتفاع ثابت محل بافت) |
| کنترل عیب سره داشتن | مشکل (به دلیل تغییر تنش زمین) | عالی (بدون جابهجایی چله) | نیازمند کالیبراسیون دقیق پیچها |
| جنس رایج بدنه | چوب یا پروفیل سبک | چوب صنعتی یا آهن | پروفیلهای آهنی سنگین |
| بیشترین کاربرد منطقه ای | مناطق عشایری و ایلیاتی | کاشان، اصفهان، اراک | تبریز، آذربایجان، زنجان |
روشهای فنی چلهکشی و نوع دار فرش دستباف در قطبهای اصلی تولید ایران متناسب با رجشمار و ساختار گرهها تفاوت دارد:
فرآیند تشکیل ساختار فرش روی دار، مستلزم استفاده از ابزار قالیبافی زیر است:
هنگام خرید یا سفارش ساخت دار برای کارگاه یا مصارف خانگی، باید پارامترهای فنی زیر را کنترل کنید:
برای اطمینان از گونیا بودن دار، طول دو قطر آن را به صورت ضربدری اندازه بگیرید (فاصله سردار سمت راست تا زیردار سمت چپ و بالعکس). در صورت وجود حتی یک سانتیمتر اختلاف، دار گونیا نیست و فرش خروجی دچار عیب لوچشدگی یا کجی لبه میشود.
از خرید دارهای با لولههای نازک یا پروفیلهای سبک خودداری کنید. فشار چلهکشی در ابعاد بزرگ میتواند چندین تن نیرو به راستروها وارد کند. خم شدن (شکم دادن) راستروها تراکم وسط فرش را به هم میزند.
پیچهای بالایی دار باید از نوع گالوانیزه گامدرشت و دارای مهرههای هرز نگرد باشند تا در طول مدت بافت (که ممکن است چندین ماه طول بکشد)، تحت فشار شل نشوند. کارشناسان مستر دستباف توصیه میکنند برای کارگاههای تولیدی حرفهای حتماً دارهای تمامفلزی با دندههای تقویتشده تهیه شود.
انتخاب صحیح نوع دار، گونیا بودن اسکلت آن و تنظیم دقیق مکانیزمهای کششی، شروط اولیه برای تولید یک فرش بدون عیب ساختاری هستند. دارهای عمودی فلزی (ثابت و گردان) به دلیل دوام مکانیکی و ارگونومی بهتر، امروزه جایگزین دارهای چوبی و افقی شدهاند.
مجموعه تخصصی مستر دستباف به عنوان مرکز فنی و کارشناسی فرش دستباف، علاوه بر ارائه خدمات ارزیابی، بسترهای لازم برای آموزش قالیبافی و تامین تجهیزات قالیبافی استاندارد را برای بافندگان و کارگاههای تولیدی فراهم کرده است. استفاده از قطعات و دارهای کالیبرهشده این مجموعه، ریسک بروز عیوب ابعادی فرش را به حداقل میرساند.
۱. مهمترین مشخصه یک دار قالی استاندارد چیست؟
مهمترین مشخصه، مقاومت اسکلت در برابر خمیدگی و گونیا بودن کامل چهارچوب (برابری قطرها) است تا فرش دچار کجی نشود.
۲. چرا دارهای فلزی بهتر از دارهای چوبی هستند؟
دارهای فلزی در اثر رطوبت تاب برنمیدارند، مقاومت کششی بالاتری دارند و به پیچهای مکانیکی برای تنظیم دقیق شلی و سفتی چله مجهزند.
۳. عیب «سره داشتن» فرش چگونه به دار قالی مربوط میشود؟
اگر سردار و زیردار کاملاً موازی نباشند یا چله در یک سمت دار سفتتر از سمت دیگر کشیده شود، طول کنارههای فرش نامساوی شده و فرش دچار عیب سره داشتن میشود.
۴. کاربرد اصلی کوجی در دار قالی چیست؟
کوجی تارهای زیر و رو را تفکیک کرده، چلهها را در عرض دار به صورت یکنواخت توزیع میکند و فضای لازم برای عبور پود را به وجود میآورد.
۵. چه زمانی باید از دار قالی گردان استفاده کنیم؟
هنگامی که محدودیت ارتفاع سقف در کارگاه وجود دارد اما میخواهید فرشی با طول زیاد ببافید، دار گردان (ترکی) بهترین گزینه است.
۶. دار قالی افقی برای چه فضاهایی مناسب است؟
این دار به دلیل ارتفاع کم و قابلیت تفکیک سریع، صرفاً برای فضاهای عشایری، چادرها و مکانهایی با سقف بسیار کوتاه کارایی دارد.
۷. سیستم تنظیم کشش چله در دارهای مدرن چگونه عمل میکند؟
این سیستم شامل دو پیچ صنعتی قطور در بالای راستروها است که با چرخاندن مهرههای آن، سردار به صورت میلیمتری جابهجا شده و تنش چله تغییر میکند.
۸. گونیا نبودن پایههای دار چه آسیبی به فرش میزند؟
باعث میشود که لبههای فرش حالت عمودی ۹۰ درجه خود را از دست داده و فرش در اصطلاح کارگاهی «لوچ» یا خشتافتاده شو.
